Himalayan ‘Water Bombs’: હિમાલય માત્ર બરફથી ઢંકાયેલો પર્વતમાળા નથી, પરંતુ દક્ષિણ એશિયાની અનેક નદીઓ માટે પાણીનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. જોકે વધતું તાપમાન અને ગ્લેશિયરોના ઝડપથી થઈ રહેલા પીગળવાના કારણે હવે હિમાલયના કેટલાક વિસ્તારોમાં નવા પ્રકારનું કુદરતી જોખમ ઊભું થઈ રહ્યું છે. ગ્લેશિયર લેકમાં સતત વધતું પાણી અને તેના કુદરતી બંધ તૂટવાની શક્યતા ભવિષ્યમાં વિનાશક પૂરનું કારણ બની શકે છે.
Himalayan ‘Water Bombs’: હિમાલયમાં 63 હજારથી વધુ ગ્લેશિયર
હિન્દુ કુશ-હિમાલય વિસ્તારમાં 63,700થી વધુ ગ્લેશિયર આવેલા હોવાનું અભ્યાસોમાં સામે આવ્યું છે. આ ગ્લેશિયર લગભગ 55,782 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે. આ બરફના ભંડારો ધીમે ધીમે પીગળે ત્યારે તેમની આસપાસ પાણી એકત્ર થઈને ગ્લેશિયર લેકનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
શરૂઆતમાં આવા સરોવરો સામાન્ય કુદરતી જળાશય જેવા લાગે છે, પરંતુ કેટલાક સરોવરોની સ્થિતિ અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.
Himalayan ‘Water Bombs’: કેવી રીતે સર્જાય છે GLOF?
ગ્લેશિયર લેકનો મોટો ભાગ પથ્થર, માટી અને બરફથી બનેલા મોરેન નામના કુદરતી બંધથી રોકાયેલો હોય છે. જો ભારે વરસાદ પડે, ભૂસ્ખલન થાય અથવા ઉપરના વિસ્તારમાં હિમસ્ખલનથી મોટી માત્રામાં બરફ-પથ્થર સરોવરમાં પડે, તો પાણીનું દબાણ અચાનક વધી શકે છે.
આ કુદરતી બંધ તૂટી જાય તો સરોવરનું પાણી અત્યંત ઝડપથી નીચેની તરફ ધસી આવે છે. આ ઘટનાને Glacial Lake Outburst Flood એટલે કે GLOF કહેવામાં આવે છે.
Himalayan ‘Water Bombs’: મિનિટોમાં વિનાશક પૂરનો ખતરો
GLOF સામાન્ય પૂર કરતાં અલગ અને વધુ અચાનક હોઈ શકે છે. સરોવરનો કુદરતી બંધ તૂટ્યા બાદ પાણીનો મોટો જથ્થો ઝડપથી નીચે તરફ વહે છે. તેના માર્ગમાં આવતા રસ્તા, પુલ, વસાહતો અને અન્ય માળખાંને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.
ખાસ કરીને હિમાલયના પર્વતીય વિસ્તારોમાં નદીઓની ખીણો સાંકડી હોવાથી આવા પૂરનો પ્રભાવ વધુ ગંભીર બની શકે છે.
Himalayan ‘Water Bombs’: નેપાળમાં 21 સંભવિત જોખમી ગ્લેશિયર લેક
નેપાળની મુખ્ય નદી પ્રણાલીઓમાં અભ્યાસ કરાયેલા 3,624 ગ્લેશિયર લેકમાંથી 47ને સંભવિત જોખમી ગણવામાં આવ્યા છે. તેમાં 21 ગ્લેશિયર લેક નેપાળમાં આવેલા છે.
આ સરોવરો પર સતત નજર રાખવી જરૂરી છે, કારણ કે ગ્લેશિયરોના પીગળવાના દરમાં ફેરફાર અને હવામાનની અતિશય ઘટનાઓ તેમના જોખમને વધારી શકે છે.
Himalayan ‘Water Bombs’: સેટેલાઇટ મોનિટરિંગ બની શકે છે મહત્વનું હથિયાર
આવા જોખમી વિસ્તારોની ઓળખ અને દેખરેખ માટે સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. સરોવરના કદમાં થતા ફેરફાર, પાણીના સ્તરમાં વધારો અને આસપાસની જમીનમાં થતા ફેરફારોનું નિયમિત મોનિટરિંગ કરી શકાય છે.
સાથે જ સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં Early Warning System વિકસાવવામાં આવે તો GLOFની સ્થિતિમાં નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સમયસર ચેતવણી આપી શકાય છે.
માત્ર નેપાળ નહીં, સમગ્ર હિમાલય માટે ચેતવણી
હિમાલયની નદીઓ ભારત, નેપાળ, ભૂતાન સહિત દક્ષિણ એશિયાના વિશાળ વિસ્તારમાં પાણીનો આધાર છે. તેથી ગ્લેશિયર લેકનું વધતું જોખમ માત્ર કોઈ એક દેશની સમસ્યા નથી. ગ્લેશિયર પીગળવાની પ્રક્રિયા, વધતું તાપમાન અને અતિશય વરસાદ જેવી ઘટનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રાદેશિક સ્તરે મોનિટરિંગ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
વધુ સમાચાર વાંચવા માટે અંહી ક્લિક કરો: લોર્ડ્સ ટેસ્ટમાં મોટો વિવાદ, ઇમરાન ખાનના પુત્રોના ઇન્ટરવ્યૂથી પીસીબી ડર્યું, મેચ રોકવાની આપી હતી ધમકી
